Eksimer lazer əməliyyatı, yoxsa eynək: Üstünlüklərin və çatışmazlıqların müqayisəsi.

Gənc yaşda refraksiya qüsurları (miopiya, hipermetropiya, astiqmatizm) olan şəxslər görmələrini düzəltmək üçün adətən iki əsas seçim arasında qalırlar: ənənəvi eynək istifadəsi və ya eksimer lazerlə görmə korreksiyası əməliyyatı. Miopiya – yaxın obyektləri aydın, uzaqdakıları isə bulanıq görməyə səbəb olan qüsurdur; hipermetropiyada əksinə, uzağı nisbətən yaxşı, yaxını görmək çətinləşir; astiqmatizm isə buynuz qişanın (korneanın) qeyri-düzgün forması ucbatından hər iki məsafədə bulanıq görmə ilə nəticələnir. Eynək və ya kontakt linzalar bu qüsurları xaricdən, göz önündəki optik linzalar vasitəsilə kompensə edərək düzəldir. Lazer cərrahiyyəsi isə gözün özündə (korneada) dəyişikliyə nail olub, işığın retinada düzgün fokuslanmasını təmin etməklə eynək və ya linza ehtiyacını azaltmağı və ya tam aradan qaldırmağı hədəfləyir. Eksimer lazer əməliyyatlarının ən populyar növü LASIK (Laser-Assisted in Situ Keratomileusis) üsuludur. Aşağıda miopiya, hipermetropiya və astiqmatizmi olan gənc şəxslər üçün eynək taxma ilə LASIK əməliyyatının texniki və gündəlik həyat baxımından üstünlükləri və çatışmazlıqları müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Müxtəlif yanaşmaların riskləri, bərpa dövrü və uzunmüddətli təsirləri barədə ən müasir elmi məlumatlara və oftalmoloq tövsiyələrinə əsaslanan məlumatlar təqdim edilir.

Eynək və LASIK: Üstünlüklər və Çatışmazlıqlar

Eynək və lazer əməliyyatı görmə qüsurunu tamamilə fərqli üsullarla aradan qaldırır. Eynək istifadə edərkən görmə xarici optik vasitə ilə düzəlir – gözünüzün qarşısındakı şüşə/plastik linza vasitəsilə. LASIK kimi lazer əməliyyatında isə görmə daxildən, gözün buynuz qişasının şəklini dəyişməklə korreksiya edilir. Bu fundamental fərq səbəbilə hər iki yanaşmanın bir-birinə nisbətən bir sıra üstün və zəif cəhətləri mövcuddur. Aşağıda ilk növbədə hər bir yanaşmanın müsbət və mənfi tərəfləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilir, ardından isə ümumi cədvəl şəklində müqayisə təqdim olunur.

Eynəyin Üstünlükləri

• İnvaziv olmaması: Eynək taxmaq üçün hər hansı cərrahi müdaxilə tələb edilmir. Yalnız göz müayinəsi və resept əsasında uyğun eynək hazırlanır. Bu, ən təhlükəsiz və geridönüşlü (reversiv) düzəltmə metodudur – yəni istənilən anda eynəyi çıxarıb əvvəlki halınıza qayıda bilərsiniz. Cərrahiyyə riski olmadığı üçün ciddi fəsad ehtimalı da yoxdur.
• Geniş tətbiq oluna bilməsi: Eynək praktik olaraq istənilən refraksiya qüsurunu düzəltmək üçün istifadə oluna bilər – çox yüksək dioptrili miopiya və ya hipermetropiya belə, sadəcə uyğun gücdə linza seçilməsini tələb edir. Həm miop, həm hipermetrop, həm də astiqmat insanlar eynəklə görmələrini normaya yaxınlaşdıra bilərlər. Eynək həmçinin istənilən yaşda taxıla bilər; göz inkişafının tamamlanmasını gözləməyə ehtiyac yoxdur.
• Dəyişkənliyə uyğunluq: Zamanla gözünüzün refraksiyasında dəyişiklik olarsa (məsələn, nömrənin artması/azalması), eynək reseptini yeniləməklə asanlıqla uyğunlaşmaq mümkündür. Eynəyi dəyişdirmək yeni bir əməliyyata gərək qalmadan görməni yenidən optimallaşdırmağa imkan verir. Eynilə, eynək vasitəsilə eyni anda müxtəlif fokus məsafələri üçün də korreksiya əldə etmək olar (məsələn, bifokal və ya proqressiv şüşələrlə həm uzağı, həm yaxını görmək kimi).
• Minimal qulluq tələbi və qoruyucu funksiya: Eynək istifadəsi xüsusi tibbi qulluq tələb etmir, sadəcə təmiz saxlamaq və zədələnməməsinə diqqət etmək kifayətdir. Bundan əlavə, eynək gözləri qismən xarici mühitin təsirindən qoruyur – külək, toz, xırda cisimlər birbaşa gözünüzə çatmamış eynəyin maneəsiylə qarşılaşa bilər. Gün eynəyi (fotoxromik və ya UV filtrli eynək) funksiyasını da eynək şüşəsinə inteqrə etmək mümkündür ki, bu da əlavə üstünlükdür.
• İlkin maliyyətinin nisbətən aşağı olması: Bir cüt eynəyin əldə edilməsi lazer əməliyyatına nisbətən xeyli ucuz başa gəlir. Xüsusən sadə çərçivə və linzalar seçilərsə, böyük büdcə tələb etmir. (Qeyd: Bu üstünlük qısamüddətli maliyyət nəzərə alındıqda keçərlidir – uzun müddətdə təkrar eynək dəyişdirmək lazım gəldiyindən, bu məqam “çatışmazlıqlar” bölməsində ayrıca müzakirə olunur.)

Eynəyin Çatışmazlıqları

• Periferik görmə məhdudiyyəti: Eynək yalnız linzaların örtüyü daxilindəki görmə sahəsini düzəldir. Linzaların kənarından kənarda – periferiyada – görmə qüsuru tam qalır. Üstəlik, güclü optik reseptlərdə (məsələn, yüksək miopiyada) qalın eynək linzaları obyektlərin kənar görünüşlərini təhrif edə, ölçüsünü kiçildə bilər. Nəticədə eynək periferik görməni müəyyən qədər zəiflədir; bu problem xüsusilə güclü eynək istifadəçilərində nəzərə çarpır. Eynək taxarkən insan yalnız düz baxdığı sahəni optimal görür, yan tərəflərə baxarkən isə çərçivə və linza hüdudları səbəbindən görüntü keyfiyyəti aşağı düşür.
• Gündəlik fəaliyyətlərdə narahatlıqlar: Eynək daimi taxılmalı olduğundan gündəlik həyatın bir çox anlarında narahatlıq yarada bilər. Məsələn, soyuq havada qapalı məkana girərkən eynəyin şüşələri dumanlanır, isti havada tərləmə zamanı sürüşüb düşə bilər. Yağış altında eynək istifadəsi çətinləşir, çünki damcılar görməni pisləşdirir. İdmanla məşğul olarkən eynək xüsusi problem yaradır – qaçış zamanı tər və hərəkət eynəyi narahat edir, kontakt idman növlərində (məsələn, futbol, basketbol) zərbə ilə eynəyin sınması riski olur. Üzgüçülük və su idmanlarında adi eynəkdən istifadə mümkün deyil. Bu kimi məhdudiyyətlər eynək istifadəçisinin gündəlik aktivliyinə mənfi təsir göstərə bilər, əlavə ehtiyatlılıq tələb edir. Bütün bunlar eynək taxan gənc insan üçün həyat keyfiyyətini aşağı sala bilən amillərdir.
• Fiziki diskomfort və estetik məsələlər: Uzun müddət eynək taxmaq bəzi insanlarda burun və qulaq arxasında təzyiq nəticəsində ağrı və ya hətta dəridə izlər yarada bilər. Xüsusilə ağır və qalın çərçivəli eynəklər fiziki narahatlıq verir. Estetik baxımdan da, hər kəs eynək taxmağa özünü rahat hiss etmir – bəziləri simalarının eynəklə örtülməsini bəyənmir və ya özünəgüvəninə təsir edə bilər. Bu da dolayısı ilə sosial həyatlarında təsir göstərə bilər (məsələn, gənclər arasında eynəyə görə kompleks keçirmək hallarına rast gəlinir).
• Yüksək refraksiya dərəcələrində problemlər: Refraksiya qüsuru çox yüksək olanlarda (məsələn, çox ağır miopiya və ya astiqmatizm) eynək istifadəsi xüsusi çətinliklər yarada bilər. Çox qalın linzalar görüntünün keyfiyyətini aşağı sala (məsələn, miopik eynək görüntünü kiçildir), baxış sahəsini daralda və eynəyi ağırlaşdıraraq daşımağı çətinləşdirə bilər. Belə şəxslər eynəksiz praktiki olaraq heç nə görə bilmədiklərindən, eynək onların “ən vacib əşyası”na çevrilir. Eynəyin itməsi və ya sınması bu insanlar üçün ciddi təhlükə və məhdudiyyət deməkdir – məsələn, ağır dərəcə miopiyası olan bir insan eynəksiz maşın sürə bilməz, hətta evdə sərbəst hərəkət etməkdə çətinlik çəkər. Qalın eynək linzaları həm də estetik cəhətdən gözlərin olduğundan kiçik və ya böyük görünməsinə səbəb olaraq görünüşü dəyişə bilər ki, bu da bəzən narahatlıq yaradır.
• Daimi asılılıq və texniki problemlər: Eynək effektiv olduğu müddətcə taxılmalıdır – yəni insan eynəyi çıxaran kimi görməsi yenə pozulur. Bu daimi asılılıq deməkdir. Bu asılılıq bəzi peşə və fəaliyyətlərdə əlverişsizdir (məsələn, pilotlar, hərbçilər, polis əməkdaşları üçün eynək maneə törədə bilər). Eynək həmçinin zədələnməyə həssasdır: bir zərbə nəticəsində çərçivə qıra, şüşə çatlaya bilər. Belə hallar qəfil baş verərsə (məsələn, sükan arxasında eynəyin sınması) təhlükəli situasiya yarana bilər. Eynəyin itirilməsi də eynəkdən asılı şəxsi ciddi çətin vəziyyətdə qoya bilər.
• Uzunmüddətli maliyyə yükü: Bir cüt eynəyin ilkin qiyməti münasib olsa da, eynək davamlı xərc deməkdir. Zamanla göz nömrəsi dəyişdikcə yeni eynək alınmalıdır; hətta nömrə dəyişməsə belə, linzalar cızıla, örtükləri korlana bilər və bir neçə ildən bir yenilənməlidir. Moda və üslub dəyişikliyi, ehtiyat (spare) eynək ehtiyacı kimi faktorlar da əlavə xərc yaradır. Nəticədə on il və daha uzun müddətdə eynək istifadəsi üçün xərclənən məbləğ kifayət qədər böyük rəqəmə çata bilər. Bir hesablamaya görə, orta keyfiyyətli eynəklərə 10 il ərzində sərf olunan məbləğ bir neçə min vahid pul təşkil edə bilər. Müqayisə üçün: LASIK əməliyyatının bir dəfəyə tələb etdiyi xərc yüksək olsa da, sonrakı illərdə eynək/xərc ehtiyacını aradan qaldırdığı üçün uzun müddətdə eynək xərclərinə yaxınlaşa və ya ondan aşağı düşə bilər (bu məqam aşağıda ayrıca müzakirə olunur).

LASIK-in Üstünlükləri

• Eynəksiz yüksək görmə itiliyi: LASIK ən əsas üstünlüyü insanı eynək və ya linzadan asılı olmadan görmə qabiliyyətinə qovuşdurmaqdır. Statistikalara görə, LASIK əməliyyatı keçirmiş insanların ~99%-də uzaq görmə itiliyi eynəksiz 70-80% və ya daha yaxşı səviyyədə olur, yəni avtomobil idarə etmək üçün qanuni olaraq kifayət edən səviyyədir. Pasiyentlərin >90%-i isə eynəksiz 100% görmə əldə edir. Başqa sözlə, hər 10 nəfərdən 9-da əməliyyatdan sonra görmə, adi eynək taxmış kimi, tam normal səviyyəyə yaxınlaşır. Ən əsası, bu nəticə qalıcı olur – yəni insan gündəlik həyatında artıq davamlı olaraq eynək taxmadan aydın görməyə sahib olur.
• Yüksək məmnunluq və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşması: LASIK dünyanın ən çox icra olunan refraktiv cərrahiyyə əməliyyatıdır və pasiyent məmnuniyyəti çox yüksəkdir. Beynəlxalq tədqiqatların təhlili göstərir ki, LASIK olmuş pasiyentlərin təxminən 95%-i nəticədən razıdır. Narazı qalan azlıqda isə əsas səbəblər adətən həlli mümkün olan kiçik problemlərdir (məsələn, tam korreksiya alınmaması, ya da quru göz/halolar kimi yan təsirlərin qalıcı olması). Ümumən götürdükdə, refraktiv cərrahiyyə görmə pozğunluğu olan insanlarda yaşam keyfiyyətini artırır. Araşdırmalara görə, LASIK əməliyyatı sonrası insanların həyat keyfiyyəti eynəkdən istifadə edənlərə nisbətdə daha yüksək olur və sağlam (qüsursuz) gözlü şəxslərə bənzəyir. Xüsusilə gənc şəxslərdə lazer korreksiyası öncəki eynəkli dövrlə müqayisədə əhəmiyyətli subyektiv yaxşılaşma verir. Bunun səbəbi sadədir: insan eynək taxmadan dünyanı aydın gördükdə gündəlik işlər daha asan və rahat olur, özü ilə daha barışıq və sosial fəaliyyətlərdə daha sərbəst hiss edir.
• Eynək və linzadan azadlıq, gündəlik rahatlıq: LASIK-in gətirdiyi ən görünən üstünlük gündəlik yaşam rahatlığıdır. Əməliyyatdan sonra pasiyent səhər oyandığı andan etibarən ətrafı aydın görə bilir – artıq yataqdan qalxarkən ilk işi eynək axtarmaq olmur. İdmanla məşğul olmaq, qaçmaq, fitness etmək eynək maneəsi olmadan həyata keçir. Üzgüçülük, su idmanları və ya yağışlı hava kimi öncə problem yaradan vəziyyətlərdə görmə indi çılpaq gözlə mümkün olur. Aktiv həyat tərzi sürən, səyahəti və açıq havada idmanı sevən gənc insanlar üçün eynəkdən azad olmaq böyük üstünlükdür. Bir çox pasiyentlər məhz “sərbəstlik” hissini LASIK-in əsas müsbət tərəfi kimi vurğulayırlar – eynəyi təmizləmək, saxlamaq, itirməməyə çalışmaq kimi qayğılara vida edirlər. Gecə vaxtı belə, gözlük axtarmadan yataq yanında saatı, ətrafı görə bilmək, istənilən anda eynəyi fikirləşmədən hərəkət etmək rahatlığı əldə edilir. Bu azadlıq hissi xüsusən uzun illərdir eynəkdən asılı yaşayan gənclər üçün həyat keyfiyyətində ciddi bir yüksəliş deməkdir.
• Sürətli prosedur və qısa bərpa müddəti: LASIK əməliyyatının özü çox qısa çəkir – hər iki göz üçün cəmi ~15 dəqiqə vaxt tələb olunur. Prosedur lokal keyidici damcılarla aparılır, ağrı hiss olunmur və pasiyent eyni gün evə gedir. Əməliyyatdan dərhal sonra bir neçə saat ərzində gözlərdə yanma, yaşarma hissi ola bilər, lakin adətən 24 saat ərzində görmə kəskin şəkildə yaxşılaşır. Çox insan artıq əməliyyatın ertəsi günü işinə qayıda bilir və adi həyatını davam etdirir. LASIK-dən sonra görmənin tam stabilləşib yüksək keyfiyyətli hala gəlməsi bir neçə həftə ala bilərsə də, funksional yaxşı görmə çox tez əldə olunduğu üçün bərpa dövrü minimal hesab olunur. Məsələn, LASIK olunan pasiyentlərdə cəmi 1 gün sonra görmə əksər hallarda maşın sürə biləcək qədər yaxşı olur, halbuki oxşar dərəcəli qüsuru PRK (səthi lazer, aşağıda izah olunur) ilə düzələn şəxsdə eyni səviyyəyə çatmaq bir neçə həftə vaxt ala bilər. Beləliklə, LASIK sürətli vizual bərpa baxımından digər metodlardan üstündür. Əməliyyatdan sonra xüsusi sarğı tələb olunmur – yalnız ilk gecə gözləri istəmədən ovuşdurmamaq üçün qoruyucu şəffaf qalxan taxılır. Xəstəxana yatışı olmadan bu prosedur bir çox gənc üçün çox rahat bir seçimdir.
• Yüksək dəqiqlik və fərdiləşdirilmiş korreksiya: Müasir eksimer lazer cihazları və LASIK texnologiyaları hər bir gözün optikasını fərdi olaraq təhlil edib (məsələn, wavefront analiz vasitəsilə) korneanı mikro-səviyyədə yenidən formalaşdıra bilir. Bu, o deməkdir ki, LASIK zamanı təkcə “qüsurun dərəcəsi” (məsələn, -3.00 dioptr miopiya) deyil, həm də gözün unikal optik qüsurları nəzərə alınır. Nəticədə çox dəqiq və pasiyentə uyğun korreksiya əldə olunur. Məsələn, bəzi insanlarda yüksək sıra aberasiyalar (kornea və büllurun yaratdığı xırda optik defektlər) mövcuddur ki, eynək bunları düzəldə bilmir. LASIK-in fərdi aberrasiyaları düzəltmə imkanı sayəsində belə incə problemlər də aradan qalxa bilər. Bu da gecə görmənin keyfiyyəti, kontrast həssaslığı kimi parametrlərdə eynək və ya kontakt linzadan üstün nəticələr verə bilər. Nəticə etibarilə, düzgün aparılmış lazer korreksiyası bir çox optik cəhətdən “ideal” vəziyyət yaradaraq görmənin təbii optik keyfiyyətini maksimuma çatdırır.
• Uzunmüddətli stabillik: LASIK əməliyyatının məqsədi gözün optikasında qalıcı dəyişiklik etməkdir. Buynuz qişanın lazerlə yenidən formalaşdırılması nəticəsində əldə olunan görmə düzəlməsi, prinsip etibarilə, ömürlük qalır. Yəni əməliyyatdan bir neçə ay sonra görmə tam stabilləşdikdən sonra, pasiyentin refraksiya qüsuru sanki “sağalmış” olur – illər sonra belə həmin qüsur geri qayıtmır. Uzun illər boyu aparılan müşahidələr göstərir ki, LASIK-dən sonra refraksiya nəticələri sabit qalır; yalnız bəzi hallarda cüzi geriləmə (regressiya) ola bilər ki, bu da adətən çox yüksək dərəcəli ilkin qüsuru olanlarda və ya gənc yaşda əməliyyat olub sonradan gözün böyüməsi ilə bağlıdır. Ancaq ümumən, normal hallarda 5-10 il sonra belə LASIK nəticəsi eynilə ilk aylardakı kimi qalır. Məsələn, 9 mindən çox pasiyenti əhatə edən uzunmüddətli tədqiqatlar LASIK-in təhlükəsiz və effektiv olduğunu təsdiq etmişdir; müasir texnologiyalar komplikasiya riskini artıq 1%-dən də aşağı səviyyəyə endirmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, LASIK gözün təbii qocalma prosesini dayandırmır – yəni ~40 yaşdan sonra yaxın görmənin zəifləməsi (presbiopiya) hər kəsdə olduğu kimi LASIK olmuş insanda da baş verəcək. Lakin bu, ayrı bir prosesdir; gənc yaşda qazanılmış uzaq görmə düzəlməsi presbiopiyaya qədər sabit qaldığı üçün uzun müddət eynəksiz yaxşı görmədən həzz almaq mümkün olur.
• Uzun perspektivdə maliyyə səmərəliliyi: LASIK əməliyyatı bir qədər bahalı prosedur olsa da, uzunmüddətli perspektivdə eynək/xərc təkrarları ilə müqayisədə sərfəli ola bilər. Bir çox pasiyentlər hesablamışlar ki, 8-10 il ərzində eynək və kontakt linzalara sərf etdikləri məbləğ toplandıqda, bir dəfəlik LASIK əməliyyatının qiymətinə yaxınlaşır. Xüsusən eynəyini tez-tez itirən, sındıran və yeniləməli olanlar üçün LASIK uzun dövrdə pul qənaətinə gətirir. Əlbəttə, bu hesablamalar hər kəs üçün fərqli ola bilər; lakin ümumi olaraq gənc yaşda edilən bir əməliyyat gələcək onilliklər ərzində təkrar eynək xərclərini azaldaraq iqtisadi üstünlük qazandırır.

LASIK-in Çatışmazlıqları

• Cərrahi risklər (fəsad ehtimalı): LASIK çox təhlükəsiz prosedur hesab olunsa da, bu invaziv müdaxilədir və hər bir cərrahiyyə kimi müəyyən risklər daşıyır. Xoşbəxtlikdən ciddi fəsadlar son dərəcə nadir rast gəlinir – statistikaya görə, <1% hallarda ciddi bir problem ortaya çıxır. Lakin pasiyent bu potensial riskləri bilməlidir. Mümkün ağırlaşmalardan biri kornea ektaziyasıdır – bu, əməliyyatdan sonra korneanın struktur zəifləməsi nəticəsində getdikcə qabarıb şəklinin pozulmasıdır. Ektaziya çox nadir görülür və əsasən öncədən gözün gizli xəstəliyi (məsələn, keratokonus) olan və uyğun namizəd olmadığı halda əməliyyat edilmiş şəxslərdə rast gəlinir. Digər potensial risk infeksiyadır – əməliyyat zamanı və ya sonrası mikrobik kontaminasiya nəticəsində buynuz qişanın iltihabı başlaya bilər. Lakin əməliyyat zamanı steril qaydalara ciddi riayət və əməliyyatdan sonra həkimin verdiyi antibiotik damcıların istifadəsi ilə infeksiya riski minimuma enir. Əgər infeksiya baş versə belə, vaxtında müalicə ilə adətən tam sağalır və görmədə qalıcı zərər qalmır. Qeyd olunmalıdır ki, doğru namizədlərdə icra olunmuş LASIK nəticəsində korluq halları demək olar qeydə alınmayıb – yəni indiyədək uyğun kriteriyaları ödənilən pasiyentin LASIK-dən kor olması kimi bir hadisə raport edilməyib. Bu da prosedurun təhlükəsizliyini göstərən vacib statistika hesab oluna bilər. Əlbəttə, hər bir cərrahiyyə fərdidir; nadir də olsa bəzi insanlarda LASIK sonrası korreksiya geri dönməz fəsadlar verə bilər (məsələn, korneada çapıqlaşma ilə görmənin daimi pisləşməsi kimi). Lakin bu hal müasir dövrdə çox istisnavi hesab edilir. Ümumilikdə, ciddi risklərin minimal səviyyədə qalması üçün pasiyentin namizədliyinin düzgün seçilməsi və əməliyyatın təcrübəli cərrah tərəfindən, müasir cihazlarla icrası əsas şərtdir.
• Müvəqqəti yan təsirlər və erkən dövr simptomları: LASIK sonrası ən yayğın qarşılaşılan problem “quru göz” sindromudur. Bu, əməliyyat zamanı korneanın sinirlərinin kəsilməsi nəticəsində gözyaşı ifrazının müvəqqəti azalması ilə bağlı yaranır. Araşdırmalara görə, LASIK-dən sonra ilk aylarda xəstələrin təxminən 30%-də quru göz şikayətləri (yanma, batma, quruluq hissi) müşahidə olunur. Xoşbəxtlikdən, əksər hallarda bu hal müvəqqətidir – təxminən 6-12 ay ərzində sinirlər bərpa olduqca gözyaşı ifrazı normallaşır və quruluq azalır. Bu dövrdə süni gözyaşı damcılarından mütəmadi istifadə etməklə narahatlığı azaltmaq mümkündür. LASIK-in digər yan təsirlərinə erkən dövrdə rast gəlinə bilən vizual narahatlıqlar daxildir: məsələn, gecə vaxtı işıqların ətrafında halqalar və ya “ulduzçıqlar” görmə (halo və ya parıltı effekti), zəif işıqda görmənin bir qədər azalması, işığa həssaslığın artması və s. Bu simptomlar adətən əməliyyatsonrası ilk həftələrdə olur və hər keçən ay azalır. Statistikaya görə, əksər hallarda 6 ay tamam olanda bu cür yan təsirlər ya tamamilə yox olur, ya da pasiyenti ciddi narahat etməyəcək səviyyəyə enir. Quru göz və gecə haloları kimi effektlərə qarşı həkimlər profilaktik tədbirlər görür (məsələn, əməliyyat zamanı korneaya xüsusi müalicə tətbiqi, əməliyyatdan sonra nəmləndirici damcıların uzunmüddətli istifadəsi və s.) və ciddi hal alacağı təqdirdə əlavə müalicə təyin olunur. Yekun etibarilə, LASIK-in yan təsirlərinin böyük əksəriyyəti müvəqqəti xarakter daşıyır və bir neçə ay içində pasiyent tam rahatlaşır.
• Tam korreksiya alınmaması (qalıq refraksiya): Bəzən (xüsusilə çox yüksək dioptrili qüsurlarda) LASIK əməliyyatı nəticəsində göz tam olaraq “0” refraksiyaya gətirilməyə bilər. Məsələn, -8.00 dioptr miopiyası olan bir insanda əməliyyatdan sonra -0.50 dioptr miopiya qala bilər. Bu cür kiçik qalıq refraksiya adətən gündəlik həyatda problem yaratmasa da, bəzən gecə avtomobil idarə etmək kimi incə fokus tələb edən vəziyyətlərdə zəif dərəcəli eynək istifadəsi ehtiyacı yarana bilər. Bəzi pasiyentlər lazerlə tam düzəlmiş görmənin yenə də öz subyektiv tələblərinə tam cavab vermədiyini hiss edə bilərlər – məsələn, çox iti, “HD keyfiyyətində” görmə gözləyən bəziləri yüngül məyusluq yaşayır. Qalıq refraksiya qalan hallarda bəzən təkrar lazer touch-up əməliyyatı ilə düzəliş aparılır (adətən 3-6 ay sonra, göz tam sağaldıqdan sonra). Bu, əlavə prosedur deməkdir və bəzi risklər daşısa da, çox vaxt uğurla nəticəni yaxşılaşdırır. Lakin pasiyent bilməlidir ki, bəzən birdəfəlik əməliyyat kifayət etməyə bilər. Buna əlavə olaraq, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, LASIK insanı ömürboyu eynəkdən tamamilə azad etmir – xüsusilə yaşla bağlı yaxın görmə itkisi (presbiopiya) hər kəsdə olduğu kimi lazer əməliyyatı keçirmiş insanlarda da meydana çıxacaq. Yəni şəxs gənc yaşında LASIK olub 100% uzaq görmə əldə etsə belə, 45-50 yaşlarına gəldikdə oxumaq üçün eynək lazım olacaq (bu, normal fizioloji bir prosesdir). Eynilə, bəzi LASIK olmuş insanlar yaşlandıqca gecə uzaq görmə üçün zəif də olsa eynəkdən istifadə etməli ola bilərlər. Bu səbəblə oftalmoloqlar LASIK barədə xəstələri məlumatlandırarkən, “ömrüboyu heç bir eynək taxmayacaqsınız” sözünü ehtiyatla işlədərlər – reallıqda isə, gənc yaşlarda uzaqgörmə eynəyinə ehtiyacı tam aradan qaldırsa da, gələcəkdə yaxın eynəyi və bəlkə də xırda düzəlişli uzaq eynəyi zəruri ola bilər.
• Hər kəs üçün uyğun olmaması: LASIK-in effektiv və təhlükəsiz olması üçün doğru pasiyent seçimi çox önəmlidir. Hər gənc eynək istifadəçisi bu əməliyyata namizəd deyil. Birinci şərt refraksiya qüsurunun sabit olmasıdır – yəni son 1-2 il ərzində göz nömrəsi dəyişməyibsə. Əgər miopiya hələ də ildə -0.50 dioptr və ya daha çox artırsa, göz tam böyümə mərhələsindədirsə, tələsmək olmaz. İkinci vacib şərt korneanın sağlamlığıdır: buynuz qişa yetərincə qalın olmalıdır ki, həm flap hazırlananda, həm də lazer ablasiya ediləndə struktur gücü kritik həddən aşağı düşməsin. Keratokonus kimi xəstəliyi olanlarda, yüksək astiqmatizmi və çox nazik korneası olanlarda LASIK əks-göstərişdir. Həmçinin aktiv göz xəstəlikləri (məsələn, nəzarətsiz quru göz xəstəliyi, iridosiklit, kəskin allergik konyunktivit və s.) varsa, öncə onlar müalicə olunmalıdır. Bəzi sistemik xəstəliklər və vəziyyətlər də (autoimmun xəstəliklər, immun çatışmazlığı, kontrolsuz şəkərli diabet, hamiləlik dövrü və s.) refraktiv cərrahiyyə üçün arzuolunmaz sayılır, çünki sağalma prosesinə mənfi təsir edə bilər. Bundan əlavə, 18 yaşdan aşağı şəxslərə (göz tam yetkinləşmədiyi üçün) adətən LASIK aparılmır; ideal olaraq pasiyent 20 yaşın ortalarına doğru və ya daha böyük olmalıdır ki, göz tam böyümə dövrünü bitirsin. Ümumilikdə, təxminən hər 5 nəfərdən 1-i müxtəlif səbəblərə görə LASIK üçün uyğun namizəd olmur. Bu hallarda oftalmoloq digər variantları (məsələn, PRK əməliyyatı, fakik intraokulyar linza implantasiyası, refraktiv linza dəyişdirilməsi və s.) tövsiyə edə bilər. Namizədliyi düzgün dəyərləndirmək üçün əməliyyatdan öncə xüsusi müayinələr (kornea topoqrafiyası, pakimetriya, bəbək ölçümü, quru göz testi və s.) aparılır. Yalnız bütün parametrlər normaldırsa, LASIK məsləhət görülür. Bu filtrasiya prosesi də LASIK-in təhlükəsizliyini artıran faktordur – yəni uyğun olmayan xəstələr əməliyyata buraxılmır.
• Yüksək ilkin maliyyət: LASIK-in çatışmazlıqlarından biri də xərclə bağlıdır. Bir çox ölkələrdə lazerlə göz əməliyyatları sığorta tərəfindən estetik/elektiv səbəbli sayılaraq qarşılanmır; pasiyent xərci özü ödəməlidir. Müasir lazer cihazları, disposiv ləvazimatlar və cərrahın peşəkarlığı əməliyyatın kifayət qədər baha olmasına səbəb olur. Təbii ki, bu məbləğ ölkədən ölkəyə, klinikadan klinikaya dəyişir. Lakin hər bir halda gənc bir insan üçün bu xərci birdəfəlik ödəmək çətin ola bilər. Bəzi klinikalar hissə-hissə ödəniş və ya kreditləşdirmə kimi variantlar təklif etsələr də, yenə də ilkin pul maneəsi mövcuddur. Eynək aldıqda xərc hissə-hissə (zamanla bölünmüş) çıxır, lakin LASIK-də bütün xərci öncədən çəkmək lazım gəlir. Bu amili qərar verməzdən öncə gənc pasiyentlər öz maliyyə vəziyyətlərinə uyğun dəyərləndirməlidirlər. (Qeyd: Yuxarıda da vurğulandığı kimi, uzunmüddətli perspektivdə bu xərc özünü doğrulda bilər, lakin bu, illər sonra əldə edilən faydadır.)

Eynək və LASIK: Müqayisəli Cədvəl

Yuxarıda sadalanan məqamları ümumiləşdirərək, eynək və LASIK-in əsas cəhətlərini cədvəl formasında müqayisə edək:

Qeyd: Yuxarıdakı cədvəl ümumi halları əhatə edir. Hər bir fərdin durumu unikal ola bilər. Məsələn, bəziləri eynək taxmaqda heç bir çətinlik çəkmədiyi halda, digərləri üçün bu, dözülməz narahatlıqdır. Eyni cür, bəziləri LASIK əməliyyatını çox rahat keçirib heç bir yan təsir yaşamazkən, nadir hallarda digərlərində quru göz kimi problemlər uzun sürə bilər. Buna görə də qərar verərkən cədvəli öz prioritetləriniz və vəziyyətiniz prizmasından dəyərləndirmək vacibdir.

LASIK və Digər Lazer Cərrahiyyəsi Növləri

Eksimer lazerlə refraksiya korreksiyasının bir neçə fərqli üsulu mövcuddur. LASIK bunların ən geniş yayılmış və populyar olanıdır, lakin alternativlər də mövcuddur. Digər əsas metodlar iki kateqoriyaya ayrılır: səth ablasiya üsulları (buynuz qişanın səthi qatının qaldırılmadan lazerlə ablasiya edilməsi) və flapsız intrastromal üsullar (korneada böyük qapaq yaratmadan icra olunur). Hər bir metodun özünəməxsus xüsusiyyətləri var və xəstənin göz quruluşuna, həyat tərzinə görə üstün ola bilər. Aşağıda LASIK-in bu üsullarla müqayisədə əsas üstün cəhətləri və fərqləri qeyd olunur:

• PRK (Fotorefraktiv Keratektomiya): LASIK çıxmazdan əvvəl tətbiq olunan ilk eksimer lazer əməliyyatıdır. PRK zamanı korneanın ən üst qatındakı epitel toxuması tamamilə çıxarılır və eksimer lazer birbaşa ortaya çıxan səthi ablasiya edərək şəklini dəyişir. Yəni LASIK-də olduğu kimi qapaq (flap) kəsilmir, korneanın səthi qatları hamarlanaraq qüsur aradan qaldırılır. Üstün cəhəti: korneada flap olmadığı üçün daha az toxuma götürülür, bu da bəzi hallarda (nazik kornea, yüksək qüsur) təhlükəsizlik marjasını artırır. Eyni zamanda, flapla bağlı potensial fəsadlar (məsələn, flap yerinin dislokasiyası) bu üsulda yoxdur. Çatışmazlığı: əməliyyat sonrası bərpa dövrü daha ağır keçir – epitel təbəqəsi yenidən böyüyənədək (~3-4 gün) gözdə ağrı, işığa həssaslıq çox olur. Görmə ilkin olaraq bulanıq olur və tədricən yaxşılaşır; tam aydın görmənin bərpası LASIK-dən xeyli gec, bəzən bir neçə həftə-sonra əldə edilir. PRK-dan sonra ilk günlər xəstənin gözünə qoruyucu kontakt linza taxılır və ciddi narahatlıq hiss olunur. Nəticə baxımından isə PRK və LASIK çox bənzərdir – təxminən eyni dərəcədə uğurlu refraksiya korreksiyası aparır və uzunmüddətli görmə kəsərlikləri oxşardır. Yəni düzgün seçilmiş xəstədə PRK ilə də LASIK qədər yaxşı görmə əldə etmək mümkündür. Bir sistematik icmalda LASIK, PRK, LASEK kimi üsulların effektivlik və təhlükəsizlik baxımından statistik olaraq fərqlənmədiyi qənaətinə gəlinmişdir. Lakin LASIK-in PRK-yə üstünlüyü xəstənin komfortu və sürətli bərpasıdır – yəni LASIK olmuş şəxs cəmi bir neçə günə adi həyatına qayıtdığı halda, PRK olmuş şəxs bir neçə həftə gün eynəyi ilə gəzməli, bulanıq görməyə dözməli və ağrı keçirməlidir. Bundan əlavə, PRK çox yüksək dioptrilərdə (məsələn, >-6.00) korneada bulanıqlıq (haze) riski yarada bilər, buna görə bəzi hallarda LASIK üstün tutulur.
• LASEK və Epi-LASIK: Bunlar PRK-nin modifikasiyalarıdır. LASEK üsulunda kornea epiteli tam qaşınmır; onun yerinə durulaşdırılmış spirt məhlulu ilə epitel yumşaldılır və bir qatl şəklində kənara (flap kimi) çəkilir. Sonra lazer ablasiya olunur və epitel “qapaq” öz yerinə qaytarılır. Epi-LASIK isə mikrokeratom bıçağı ilə çox incə epitel qapağı kəsərək bənzər formada icra olunur. Məqsəd eynidir: PRK-dəki kimi dərinlikdə eyni ablasiya aparmaq, ancaq epitel qatını qorumaqla ağrı və bərpa müddətini bir qədər yaxşılaşdırmaq. Bu üsullar PRK-yə nisbətən bir az az ağrılı ola bilər, lakin ümumilikdə nəticə və risklər baxımından PRK kimidir. Uzunmüddətli görmə itiliyi göstəriciləri LASEK/Epi-LASIK ilə PRK arasında fərq göstərmir – məsələn, 4-6 illik bir təqibdə LASEK və PRK qrupunda pasiyentlərin müvafiq olaraq 92% və 100%-i nəticədən məmnun idi, statistik fərq yox idi. LASEK-in üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, müəyyən xəstələrdə (məsələn, çox nazik kornea, quru göz problemi olanlar) LASIK etmək olmazsa, LASEK yumşaq bir alternativ ola bilər. Bu üsullar günümüzdə daha az istifadə olunur, çünki həm LASIK, həm də PRK özlüyündə kifayət qədər oturuşmuş və təkmilləşmiş metodlara çevriliblər.
• SMILE (Small Incision Lenticule Extraction): Bu, son illərin (2010-cu illərdən sonra) innovativ lazer refraksiya cərrahiyyəsi metodudur. SMILE zamanı eksimer lazer deyil, femtosaniyə lazer tətbiq olunur. Prosedurda korneanın içərisində, stromada, lazer vasitəsilə refraksiya qüsuruna uyğun formaya malik incə bir lentikül (disk şəklində toxuma parçası) kəsilir. Sonra korneanın kənarında cəmi ~2-4 mm-lik kiçik kəsik açılır və həmin lentikül oradan çıxarılır. Beləliklə, kornea yeni bir forma alır (lentikülün qalınlığı hansı sahədə daha çox toxuma götürülübsə, orada kornea nazikləşir və qövslüyü dəyişir). SMILE-də flap yoxdur, yəni korneanın əksər səthi bütöv qalır – yalnız kiçik bir dəlik açılır. Üstünlükləri: Flap olmadığı üçün post-operativ dövrdə flapla bağlı heç bir risk (məsələn, yerdən qaldırılsa yapışmama, qırışma) mövcud deyil. Kornea səthinin böyük hissəsi toxunulmadığı üçün oradakı sinirlər də xəsarət almır; bu, quru göz riskini azaltmağa kömək edə bilər. Həqiqətən, aparıcı refraktiv cərrahlar bildirirlər ki, SMILE sonrası xəstələr LASIK-ə nisbətən daha az diskomfort və quruluq yaşayırlar, PRK-dan isə xeyli rahatdır – SMILE əməliyyatından sonra ağrı minimal, görmənin bərpası PRK-dan sürətlidir. Bəzi tədqiqatlar LASIK və SMILE əməliyyatları arasında erkən dövrdə xəstələrin vizual şikayətlərində və həyat keyfiyyətində heç bir fərq olmadığını göstərir. Yəni 1-3 ay sonrakı nəticələr baxımından hər ikisi bənzər mükəmməl görmə verir. SMILE-in məhdudiyyəti: Hal-hazırda SMILE əsasən miopiya və miopik astiqmatizmin korreksiyası üçün təsdiq olunub. Məsələn, SMILE ilə -10 dioptraya qədər miopiya və ~-3 dioptr astiqmatizm düzəltmək olar. Hipermetropiya və yüksək astiqmatizmin SMILE ilə korreksiyası standart deyil (bəzi tədqiqatlar aparılsa da, geniş yayılmayıb). Bu səbəbdən, LASIK-in SMILE-ə üstünlüyü ondan ibarətdir ki, LASIK həm miopiyanı, həm hipermetropiyanı, həm astiqmatizmi geniş aralıqda düzəldə bilir, yəni daha çox insana şamil edilə bilir. Bundan əlavə, SMILE proseduru texniki cəhətdən daha “korrektə olunmazdır” – yəni əməliyyat zamanı gözün içindən lentikül çıxarıldıqdan sonra onu yenidən lazerlə modifikasiya etmək mümkün deyil. LASIK-də isə, əgər lazer ablasiya zamanı hər hansı problem olarsa və ya gələcəkdə düzəliş ehtiyacı yaranarsa, qapağı açıb yenidən eksimer lazerlə “touch-up” etmək mümkündür. SMILE ilə əldə edilən korreksiyanı təkrar eyni üsulla təkmilləşdirmək çətindir (belə hallarda ya yenə LASIK, ya PRK ilə əlavə düzəliş edirlər). Buna görə də bəzi cərrahlar hər üç üsula uyğun olan xəstəyə ilk növbədə LASIK təklif edirlər – məhz daha proqnozlaşdırılan və təcrübə olunan olduğuna görə. Digər tərəfdən, müəyyən hallarda (məsələn, kontakt idmanlarla peşəkar məşğul olanlar, gözə güclü travma riski olanlar) SMILE və ya PRK seçilir, çünki bu üsullarda flap olmadığı üçün sonradan travmaya davamlılıq daha yüksək sayılır. Ümumilikdə, SMILE çox ümidverici bir texnologiyadır və getdikcə populyarlaşır, lakin LASIK-i tam əvəz etmir – sadəcə bəzi pasiyentlər üçün əlavə seçim rolunu oynayır.

Xülasə: LASIK, PRK, LASEK və SMILE hamısı refraksiya qüsurlarını lazerlə düzəltməyə yönəlmiş metodlardır. Araşdırmaların göstərdiyi kimi, bu metodların uğur faizi və görmə nəticələri əksər hallarda bərabər səviyyədə olur. Fərqlər əsasən əməliyyatın gedişi, bərpa müddəti, pasiyentin komfortu və bəzi risk növlərinin olub-olmamasıyla bağlıdır. LASIK bu üsullar arasında balanslı yanaşma təklif edir – sürətli bərpa və minimal ağrı, geniş refraksiya aralığında tətbiq, yüksək proqnozlaşdırılabilirlik. PRK daha sadə olsa da, bərpası ləngdir; SMILE innovativdir, amma tətbiq sahəsi hələ məhduddur. Hər bir halda, təcrübəli refraktiv cərrah pasiyentin müayinəsi əsasında hansı üsulun uyğun olduğunu müəyyən edir. Bəzən göz quruluşu LASIK-ə imkan vermir, amma PRK edilir; bəzən hər ikisi olar, xəstə daha tez sağalmaq istədiyi üçün LASIK seçilir; bəzən isə hər üç üsul uyğun olsa da, xəstə flap istəmədiyi üçün SMILE üstün tutur. Əsas olan odur ki, bütün bu üsullar doğru seçilmiş namizəd üzərində icra edildikdə yüksək müvəffəqiyyət faizi verir və refraksiya qüsurlarını aradan qaldırmaqda eynək taxmağa real alternativdir.

LASIK əməliyyatının riskləri, bərpası və uzunmüddətli təsirləri

Yuxarıdakı bölmələrdə qismən toxunulduğu kimi, LASIK əməliyyatı bir çox üstünlüklərlə yanaşı bəzi risk və yan təsirləri də ehtiva edir. Bu hissədə həmin məqamlar bir qədər sistemli şəkildə nəzərdən keçirilir və əməliyyat sonrası bərpa prosesi barədə məlumat verilir.

Mümkün risklər və fəsadlar

LASIK-in ciddi fəsad ehtimalı çox aşağıdır, lakin tamamilə “risksiz” prosedur yoxdur. Mümkün riskləri iki yerə ayırmaq olar: intraoperativ (əməliyyat zamanı) və postoperativ (əməliyyatdan sonra) fəsadlar. Əməliyyat zamanı ən kritik an kornea qapağının yaradılmasıdır (LASIK-in klassik mərhələsi). Nadir hallarda mikrokeratom bıçağı və ya femto-lazer qapağı qeyri-kafi kəsə bilər – məsələn, çox nazik, yarımçıq flap yarana bilər. Bu halda əməliyyat dayandırılır və başqa üsula keçilir və ya flap-in sağalması gözlənib təkrar cəhd edilir. Müasir femtosaniyə lazer texnologiyası ilə bu risk minimuma enib. Postoperativ fəsadlar içində ektaziya (yuxarıda bəhs olunan korneanın struktur zəifləməsi) ən ciddi problem sayılır, çünki görməni davamlı pisləşdirə bilər və sonrakı müalicə çətin ola bilər. Xoşbəxtlikdən, öncədən topoqrafiya-tomografiya ilə riskli xəstələr seçildiyi üçün ektaziya indi nadir haldır. Flap ilə bağlı problemlər də mümkündür: məsələn, ilk günlərdə xəstə gözü möhkəm ovuşdursa, flap yerindən tərpənə bilər; güclü travma alsa, illər sonra belə flap yeri zədələnə bilər. Bu üzdən, LASIK sonrası ilk həftələrdə gözləri qorumaq vacibdir. Flap dislokasiyası baş versə, cərrah tərəfindən yerindəcə təmizlənib düzəldilə bilər, amma əlbəttə ki, xoşagəlməz haldır. Digər mümkün fəsadlar: kornea infeksiyası (yəni mikrobların korneaya düşüb iltihab yaratması) – bu da, qeyd olunduğu kimi, profilaktik antibiotik damcılarla və steril şəraitlə praktiki olaraq qarşısı alınır. Post-LASIK infeksiya çox nadir hesab olunur və adətən müalicə ilə sağalır. Bəzən flap altında iltihabi hüceyrələrin toplanması (“DLK” – diffuse lamellar keratitis) problemi görülə bilər, lakin vaxtında aşkar olunub steroid damcılarla aradan qaldırılır.

Ümumən statistika belədir: ciddi, görməni təhlükəyə atan fəsad ehtimalı <1%-dir. Yəni 1000 nəfərdən <10 nəfərdə nisbətən ciddi problem yaranması mümkündür. Bu baxımdan LASIK tibb tarixinin ən təhlükəsiz cərrahi prosedurlarından biri sayılır. Hətta müqayisə üçün: kontakt linza istifadə edən şəxslərdə göz infeksiyası riski, bəzi tədqiqatlara görə, LASIK olmuş şəxslərdə infeksiya riskindən daha yüksəkdir. Yəni gündəlik linza taxmaq belə uzun müddətdə cərrahi LASIK-dən riskli ola bilir. Digər tərəfdən, eynək heç bir risk yaratmadığından, pasiyent lazer əməliyyatına qərar verərkən bu <1% riski öz situasiyasında dəyərləndirməlidir. Doğru seçilmiş namizədlərdə və təcrübəli cərrah tərəfindən icra edildikdə, fəsad ehtimalı minimuma enir. Buna görə də oftalmoloq seçimi və əvvəlcədən ciddi skrininq vacibdir.

Əməliyyat sonrası bərpa prosesi

LASIK sonrası bərpa dövrü ümumilikdə rahat və sürətlidir. Prosedur bitdikdən bir neçə dəqiqə sonra anestezik damcıların təsiri keçdikcə gözlərdə sanki qum dənəsi varmış kimi bir hiss, yanma, yaşarma və işığa həssaslıq başlayır. Bu vəziyyət bir neçə saat davam edir. Cərrahlar adətən əməliyyatdan dərhal sonra xəstəyə göz qapaqlarını bağlayıb 3-4 saat evdə istirahət etməyi məsləhət görürlər. Bu müddət keçdikdən sonra çox xəstələrdə narahatlıq xeyli azalır və görmə sürətlə aydınlaşır. İlk axşamdan etibarən pasiyent TV izləyə, yaxın məsafədən oxu işi görə bilər (baxmayaraq ki, gözlərdə azacıq bulanıqlıq ola bilər). Ertəsi gün səhər əksər insanlar ətrafı xeyli yaxşı görür. İlk günlərdə qoruyucu şəffaf gözlük/gecə qalxanı taxmaq lazımdır (xüsusilə gecə yatarkən, gözləri qeyri-ixtiyari ovuşdurmaqdan qoruyur). Həkim adətən ilk həftə üçün antibiotik və steroid tərkibli damcılar, həmçinin süni göz yaşı damcıları təyin edir. Bu damcılar infeksiya və iltihabın qarşısını alır, eyni zamanda rahat sağalmanı təmin edir.

Məhdudiyyətlər: İlk günlər gözləri tozlu-kirli mühitdən qorumaq lazımdır. 3 gün qədər ev istirahəti və ya ağır fiziki aktivlikdən çəkinmək tövsiyə olunur. Əgər işiniz çox tozsoran mühitdə deyilsə və güc tələb etmirsə, bir-iki günə işə qayıda bilərsiniz. 1 həftə ərzində gözə su vurmaq olmaz (üzünü silərkən diqqətli olmaq, çimmək zamanı gözə sabun düşürməmək və s.). 2 həftə boyunca göz makiyajından imtina olunur, çünki tuş və s. vasitələr gözə girib infeksiya riski yarada bilər. Ümumiyyətlə, ilk 2 həftə gözləri mümkün qədər təmiz və qorunan mühitdə saxlamalı, ovuşturmaqdan qaçınmalıdır. İdman: Yüngül idman (məsələn, qaçış) ~3 gün sonra edilə bilər. Ancaq kontakt (təmas) idman növləri (döyüş idmanı, futbol, basketbol və s.) ən az 4 həftə qadağandır, çünki bu müddətdə flap tam yapışmalıdır. Üzgüçülük, hovuz, sauna kimi fəaliyyətlər də təxminən 1 ay sonra icazəlidir (bəzi mənbələr 1-2 ay gözləməyi məsləhət görür). İlk həftələrdə yatarkən arxa üstə yatmaq, gözə təzyiq etməmək tövsiyə edilir. Bütün bu məhdudiyyətlər müvəqqətidir; 1 ay tamam olduqda, əksər hallarda pasiyent normal həyatına tam qayıtmış olur.

Bərpa dövründə müayinələr: Adətən əməliyyatdan 1 gün sonra ilk yoxlama müayinəsi aparılır – bu zaman görmə itiliyi ölçülür, flap vəziyyəti yoxlanır. Daha sonra 1 həftəlik, 1 aylıq, 3 və 6 aylıq kontrollar təyin oluna bilər. Bu vizitlərdə həkim sağalma prosesini izləyir, lazımsa əlavə müalicə yazır. Əgər hər şey normaldırsa, 3-6 ay sonra pasiyent artıq adi göz müayinəsi rejiminə (ildə bir dəfə və ya ehtiyac olduqca) keçə bilər. LASIK-dən bir il sonra refraksiya sabitləşir. Bundan sonra illər uzunu əlavə korreksiya lazım olmur.

Nəticə etibarilə, LASIK-in bərpası gənc, sağlam gözlü bir insan üçün adətən çox asan keçir. Bir çoxları ertəsi gün normal həyatlarına qayıtdıqlarını belə qeyd edirlər. Əməliyyatdan bir neçə ay sonra gözlər tam şəfa tapır və pasiyent sanki heç əməliyyat keçirməmiş kimi həyatına davam edir (eynilə yüksək dioptrili eynəkdən azad olmuş şəkildə).

Uzunmüddətli təsirlər və təqib

LASIK əməliyyatının tarixçəsi 30 ilə yaxın dövrü əhatə edir (ilk eksimer lazer korreksiyaları 1980-lərin sonu, 1990-ların əvvəlində tətbiq olunmağa başlayıb). Bu müddətdə aparılan çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, prosedur uzun dövrdə sabit və etibarlı nəticələr verir. Əməliyyat olmuş pasiyentlərin böyük əksəriyyəti illər sonra da yaxşı görməni qoruyur, ciddi problemlə üzləşmir. Məsələn, 10 illik izləmə tədqiqatlarında LASIK-in effektivlik və təhlükəsizlik göstəriciləri yüksək olaraq qalır, cəmi bir neçə faiz hallarda kiçik geriləmə və ya əlavə düzəliş ehtiyacı yaranır. Bu günün LASIK texnologiyası 20-30 il əvvəlkindən daha inkişaf etmiş olduğundan, indiki gənc nəsil daha da yaxşı uzunmüddətli perspektivə malikdir. Buoptimist mənzərəyə baxmayaraq, pasiyent bilməlidir ki, gözün təbii dəyişiklikləri qaçılmazdır. Yəni, əgər pasiyent 20 yaşında LASIK olub, lakin genetik olaraq miopiyası artmağa meyllidirsə, əməliyyatdan bir neçə il sonra -0.50 və ya -1.00 dioptr kimi bir miopiya geri dönə bilər. Bu, əməliyyatın “nəticəsinin pisləşməsi” deyil, sadəcə gözün böyüməsinin davam etməsidir. Belə hallarda ya kiçik eynək taxılır, ya da imkan varsa əlavə düzəliş (enhancement) edilir. Yenə də, əksər hallarda (orta və aşağı dərəcəli qüsurlarda) belə bir şey olmur və refraksiya stabil qalır.

Uzunmüddətli təsirlərdən biri də presbiopiyadır – bunu yuxarıda dəfələrlə qeyd etdik. Gənc yaşda uzaq görməsi düzələn şəxs, 40-45 yaşdan sonra yaxın görməsi zəiflədikdə oxu eynəyi taxmalıdır. Bəzi pasiyentlər bunu LASIK-in “çatışmazlığı” kimi qəbul etsələr də, əslində, eynəkdən qaçılmaz bir məqam olaraq dəyərləndirilməlidir. Bəzi hallar var ki, LASIK əməliyyatından çox illər sonra katarakta inkişaf edir (yaşlılığa bağlı). Katarakta əməliyyatı zamanı keçmiş LASIK-in olması müəyyən çətinlik yarada bilər – çünki gözün optik hesablama düsturları dəyişir. Amma bu, həll olunan bir məsələdir (xüsusi düsturlar və yaxud köhnə məlumatlar əsasında hesablamalar aparılır).

Uzun dövrdə quru göz problemləri bəzi insanlarda qala bilər. Xüsusilə əməliyyatdan əvvəl quru göz əlamətləri olanlar buna daha meyllidir. Belə şəxslərdə illərlə süni göz yaşı istifadəsi gərəkə bilər. Yenə də, müasir dövrdə quru gözə meylli xəstələri öncədən müəyyən edib, ya əməliyyatı etməmək, ya da profilaktik tədbirlər görməklə bu risk azaldılır.

Nadir uzunmüddətli fəsadlardan biri də lazerlə həddindən artıq düzəldilmiş gözün optikasında yaranan yüksək sıra aberasiyaların (məsələn, sferik aberasiya) vizual keyfiyyətə təsiridir. Bu, özünü daha çox gecələr zəif kontrastlı obyektləri seçə bilməmək, parıltı hissi, dumanlı görmə kimi göstərir. Müasir wavefront-guided LASIK texnologiyası bunu minimallaşdırsa da, çox böyük bəbəkli insanlarda bu problem yarana bilər. Bu isə xüsusi kontakt linzalarla və ya excimer lazerlə top-up (aberasiya düzəltmə) əməliyyatı ilə həll edilə bilər.

Yekun: Elmi ədəbiyyatda LASIK-in uzunmüddətli nəticələri müsbət qiymətləndirilir. 90-cı illərdə LASIK olmuş çox sayda insan bu gün də gözəl görür və hər hansı problem barədə bildirmir. Həkimlər hər ehtimala qarşı LASIK sonrası pasiyentlərə illik göz müayinəsini davam etdirməyi, kornea sağlamlığını izlətməyi tövsiyə edirlər. LASIK olmuş insanlarda da başqa hər kəs kimi başqa göz xəstəlikləri (qlaukoma, retina cırığı, tor qişa qopması v.s.) baş verə biləcəyindən, bunu LASIK-lə əlaqələndirmədən, ümumi göz sağlamlığı müayinələrini unutmaq olmaz.

Eynək istifadəsinin məhdudiyyətləri və həyat keyfiyyətinə təsiri

Eynək və LASIK arasındakı seçim çox zaman sadəcə tibbi göstəricilərlə bitmir – pasiyentin subyektiv komfortu və həyat tərzi də önəmli rol oynayır. Bir çox gənc eynək istifadəçisi üçün eynək daşımaq ciddi məhdudiyyətlər yaradır. Məsələn, aktiv idmanla məşğul olan və ya açıq havada çalışan bir gənc davamlı eynək taxmaqla çətinlik çəkə bilər. Eynək, dediyimiz kimi, periferik görməni məhdudlaşdırır; bu da avtomobil sürmək kimi fəaliyyətlərdə potensial təhlükəsizlik məsələsidir (sürücü güzgüyə baxarkən və ya yan tərəfdə piyadanı seçərkən çərçivə mane ola bilər). Həmçinin ağır dərəcə miopiyası olanlar eynəksiz həyatlarını təsəvvür belə edə bilmirlər – eynək onlar üçün “protez” kimidir. Bu vəziyyət bəzi insanlarda psixoloji gərginlik yaradır. Məsələn, səhər oyandığınızda ilk iş ətrafa əl uzadıb eynək axtarmaqdır; əgər eynək əlinizə gəlməsə, demək olar ki, “kor” vəziyyətdə olursunuz. Bu hiss uzun illər davam etdikdə, insan eynəksiz özünü çox güvənsiz hiss edə bilər. İctimai yerlərdə eynəyin itməsi, sınması qorxusu, su idmanlarından kənarda qalmaq, 3D kino eynəyini öz eynəyinin üstündən taxmaq məcburiyyəti kimi xırda görünsə də can sıxan məqamlar, bəzən gənclər üçün ciddi söhbət mövzusu olur. Bütün bunlar eynəyin həyat keyfiyyətinə mənfi təsirinin nümunələridir.

Digər tərəfdən, elə insanlar da var ki, eynək taxmaqdan heç bir narahatlıq duymur. Hətta eynəyi bir imic ünsürü, dəb aksessuarı kimi görürlər. Belə şəxslər üçün eynəkdən xilas olmaq xüsusi bir önəm daşımaya bilər. LASIK olmağa tibbi meyarları ödənsə belə, məhz “bezdirici eynəkdən azad olmaq” motivasiyası onlar üçün zəifdir. Bu da normaldır – hər kəsin prioritetləri fərqlidir. Eynəkdən yan xəstəliklərinə görə istifadə edə bilməyən (məsələn, anizometropiya – iki göz arasında böyük dioptri fərqi olduqda bir göz eynəklə düzəlmir) və ya kontakt linzaya dözümsüz olanlar üçün isə lazer əməliyyatı həyat keyfiyyətini kəskin artıran yeganə çıxış yolu ola bilər. Belə ki, bəzi refraksiya qüsuru olan insanlar linzaya allergiya səbəbindən və ya yüksək astiqmatizm ucbatından kontakt linza taxa bilmirlər, eynək isə onların görməsini istənilən qədər yaxşılaşdırmır. Bu kateqoriyadan olan gənclər (məsələn, hər iki gözdə -7.00 D miopiya və -3.00 D astiqmatizmi olub eynəklə belə 100% görə bilməyən, kontakt linzaya dözməyən biri) üçün LASIK əslində həm estetik, həm funksional cəhətdən həyat dəyişdirən bir müdaxilə ola bilir – həm görmə optimallaşır, həm də eynək yükündən qurtulur.

Ümumən aparılmış elmi tədqiqatlar göstərir ki, refraktiv lazer əməliyyatı olmuş insanların yaşam keyfiyyəti indeksi eynək və ya linza istifadə edənlərə nisbətən yüksəkdir. Bir çalışmada miopiya səbəbilə eynək taxanlarla LASIK olmuşların gündəlik həyat keyfiyyəti müqayisə edilib və lazer olunan qrup xeyli üstün çıxıb. Xüsusilə gənc və aktiv insanlarda bu fərq daha çox hiss olunur. Lakin yenə vurğulamaq lazımdır ki, subyektiv məmnunluq fərqlidir – LASIK olmuş bəzi şəxslər də kiçik yan təsirlərə görə (məsələn, xroniki quru göz) peşmanlıq hissi yaşaya bilər.

Nəticədə, gənc yaşda refraksiya qüsuru olan insanlar üçün eynək və ya lazer əməliyyatı seçiminin həyat keyfiyyətinə təsiri böyük ölçüdə fərdin yaşam tərzindən, peşəsindən, hobbisindən, gözləntilərindən asılıdır. Eynəkdən aktiv surətdə qurtulmaq istəyən, buna motivasiyası yüksək olan və tibbi cəhətdən uyğun namizəd sayılan gənclər lazer əməliyyatından son dərəcə fayda görür və məmnun qalırlar. Əksinə, eynəklə barışıq olan, risk almaq istəməyən, ya da əməliyyata əks-göstərişi olan şəxslər üçün eynək istifadəsi ən etibarlı seçim olaraq qalır.

Nəticə

Eynək vs LASIK müzakirəsi hər bir refraksiya qüsurlu gəncin fərdi vəziyyətinə görə dəyişə biləcək mürəkkəb bir qərardır. Eynək sınaqdan çıxmış, təhlükəsiz və effekti dərhal olan bir düzəltmə metodudur – istənilən dərəcədə qüsuru aradan qaldırır, heç bir tibbi riski yoxdur. Lakin eynək gündəlik həyatda narahatlıqlar (mənzərənin məhdudlaşması, fiziki maneələr, estetik komplekslər) yarada bilər və uzun illər boyu daimi asılılıq deməkdir. LASIK əməliyyatı isə davamlı görmə azadlığı vəd edir, eynəkdən asılılığı aradan qaldırır, gənc insana daha fəal və rahat həyat tərzi imkanı verir. Üstəlik, müasir LASIK yüksək müvəffəqiyyət faizi və minimal risklə icra olunur – 90%+ hallarda tam eynəksiz yaxşı görmə əldə olunur, ciddi ağırlaşma şansı 1%-dən azdır. Ancaq unutmamaq lazımdır ki, LASIK bir cərrahi müdaxilədir və kiçik də olsa riskləri, həmçinin nəzərə alınası məqamları vardır (məsələn, quru göz, gecə haloları, nadir fəsad ehtimalları). Bu səbəbdən, seçim edərkən pasiyent hər iki yanaşmanın müsbət və mənfi tərəflərini diqqətlə ölçüb-biçməlidir. Oftalmoloqların tövsiyəsi də budur ki, gənc pasiyent tələskən qərar verməsin, öz prioritetlərini və tibbi göstəricilərini nəzərə alıb qərar versin. Əgər eynəklə yaşam keyfiyyəti qənaətbəxşdir və risk almaq istəmirsinizsə, eynəkdən istifadəyə davam edə bilərsiniz. Yox əgər eynək sizin üçün böyük yükdür və gözünüz də lazer əməliyyatına uyğundursa, LASIK müasir tibb tərəfindən tövsiyə edilən təhlükəsiz bir seçimdir – bu barədə ixtisaslı göz həkimi sizə daha detallı məlumat verəcək və uyğunluğunuzu təsdiqləyəcək. Hər bir halda, qərar verməzdən öncə göz həkimi ilə məsləhətləşmək, bütün suallarınızı vermək və etibarlı mənbələrdən məlumatlanmaq ən doğru yanaşmadır. Nəticə olaraq, doğru namizəd üçün düzgün icra edilmiş LASIK əməliyyatı eynəkdən asılılığı aradan qaldıraraq həyat keyfiyyətini yüksəldə bilən, miopiya, hipermetropiya və astiqmatizmin müasir effektiv müalicəsidir; eynək isə risksiz və sınaqdan keçmiş bir həll olaraq qalır. Hər iki yanaşmanın üstün və çatışmayan cəhətlərini anlamaq gənc pasiyentlərin öz seçimlərini etməsində əsas rol oynayır.

İstinadlar:

1. Laser Refractive Surgery for Vision Correction: A Review of Clinical Effectiveness and Cost-effectiveness. (2018) – Eksimer lazerlə refraksiya cərrahiyyəsinin effektivliyi üzrə icmal: “…eksimer lazer korneanın əyriliyini yenidən formalaşdıraraq gözün refraksiya gücünü bərpa edir və nəticədə eynək və ya linza ehtiyacını azaldır”. Sistematik icmala görə, LASIK, PRK, LASEK kimi üsullar arasında uğur və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətli fərq yoxdur.
2. Cleveland Clinic. LASIK Eye Surgery – What are the advantages of LASIK? – LASIK-in nəticələri: “LASIK olunanların ~96%-i nəticədən məmnundur. >99%-də görmə 70-80% və daha yaxşı, >90%-də 100%-ə yaxındır”. Əməliyyatın ciddi fəsad riski <1% olaraq qeyd edilir, quru göz (~30% xəstədə, 3-6 aya keçici) və gecə haloları kimi yan təsirlər ilk aylarda yayğındır.
3. Mayo Clinic. LASIK surgery: Is it right for you? – LASIK barədə ümumi tövsiyə: “Əksər insanlar LASIK-dən sonra 100% görür, amma yaşlandıqca gecə sürücülük və ya oxu üçün yenə eynək lazım ola bilər”. Yüksək miopiya/hipermetropiyada nəticələrin bir qədər az proqnozlaşdırılan olduğu vurğulanır. LASIK-in hər kəs üçün uyğun olmaması (müəyyən xəstəliklərdə riskli olması) qeyd edilir.
4. OCLI Clinic. Why Choose LASIK Over Traditional Eyewear? – Eynək və LASIK müqayisəsi: “Eynək periferik görməni məhdudlaşdırır… LASIK bütün görmə sahəsini düzəldir”. LASIK-in fərdi düzəltmə imkanı və aberasiyaları aradan qaldırma üstünlüyü qeyd olunur. Eynək istifadəçilərinin tez-tez eynəyi itirmək/sındırmaq problemi yaşadığı, LASIK-in uzun müddətdə xərcə qənaət etdirdiyi bildirilir.
5. Focus Clinics. Laser Eye Surgery vs Glasses – Uzunmüddətli xərc analizi: “Eynək üçün hər iki ildə yüzlərlə funt xərclənə bilər, bu da on il ərzində minlərlə funt sterlinqə toplanır”. Lazer əməliyyatının 15-20 dəqiqə çəkdiyi, bir neçə günə tam bərpa olduğu, əksər xəstələrin dərhal görməsinin yaxşılaşdığı qeyd olunur. Lazer sonrası eynəksiz yaşamanın verdiyi rahatlıq, xüsusilə aktiv həyatı olan insanlar üçün vurğulanır.
6. AAFP (Amerikan Ailə Həkimləri Akademiyası). Quality of Life After LASIK – Keyfiyyət araşdırması: “LASIK sonrası həyat keyfiyyəti eynək taxanlara görə daha yaxşı, heç bir refraksiya qüsuru olmayanlara bənzər tapılmışdır”. Həmçinin, yüksək qüsurlu şəxslərdə eynək/linzanın qalınlığı və eynəksiz heç nə görə bilməmək kimi məhdudiyyətlərin bəzi fəaliyyətlərə mane olduğu qeyd olunur. Quru göz insidensi bəzi tədqiqatlarda 20-40% arası göstərilmiş, lakin yeni texnologiyalarla azalma meyli olduğu bildirilmişdir.
7. Review of Ophthalmology. Matching Patients with LASIK, SMILE or PRK – Müasir refraktiv cərrahiyyə: “SMILE üsulunda kəsik LASIK-dən kiçikdir, epitel zədələnmir. SMILE adətən LASIK-dən daha az diskomfort yaradır və PRK-dan daha tez vizual bərpa verir”. Eyni məqalədə, hər üç üsulun çox təhlükəsiz olduğu, lakin flap olmaması gərəkən peşələrdə (məsələn, boksçular) PRK/SMILE üstün ola biləcəyi, əksər xəstələrdə isə sürətli bərpa istəyi səbəbilə LASIK-in daha çox seçildiyi vurğulanır. SMILE-nin -10D miopiya və 3D astiqmatizmə qədər təsdiqləndiyi, hipermetropiya üçün hələ tətbiq edilmədiyi bildirilir.
8. Assil Eye Institute. PRK vs LASIK – How do they differ? – PRK və LASIK müqayisəsi: “Hər iki texnika eyni dərəcədə effektivdir və nəticələr ekvivalentdir. Fərq bərpa müddəti və xəstənin yaşadığı diskomfortdadır”. LASIK-də çox vaxt ertəsi gün yaxşı görmə əldə edildiyi, PRK-də isə aydın görmənin 2 həftə – 1 ay ala biləcəyi qeyd olunur. Bu da LASIK-in gündəlik həyata daha tez dönüş imkanı verdiyini göstərir.
9. Cleveland Clinic. Recovery Guidelines for LASIK – Bərpa dövrü tövsiyələri: “3 gün yüngül idmandan uzaq durun, 2 həftə göz ətrafına makiyajdan çəkinin, 1 ay kontakt idmanlardan və 1-2 ay üzgüçülükdən uzaq durun” kimi ümumi qaydalar verilir. Bu, LASIK sonrası məhdudiyyətlərin qısa müddətli və idarəolunan olduğunu göstərir. Ayrıca, namizədlik kriteriyaları (≥18 yaş, son 1 ildə stabil resept, kifayət qalın kornea, sağlam gözlər) də təsdiqlənir.
10. Comparison of QoL between myopic patients with refractive surgery vs spectacles – (Xülasə məlumat) Miop pasiyentlər arasında aparılan müqayisədə refraktiv cərrahiyyə olunan qrupun həyat keyfiyyətinin eynək və kontakt linza istifadə edən qrupa görə daha yüksək olduğu nəticələnmişdir. Bu, LASIK-in subyektiv faydalarını elmi cəhətdən dəstəkləyən mühüm göstəricidir.